KPSS 2012

Heyelan

Heyelanda üstte geçirimli bir tabaka altta ise geçirimsiz bir tabaka var. Geçirimsiz tabaka genelde killi arazidir. Kil su ile temas edince kayganlaşır ama suyu geçirmez. Baraj yapımında kullanılır. Heyelan nasıl olur derseniz; bu tabakalar eğime paraleldir aynı doğrultudadır. Eğim var, bol su yağış kar erimeleri var üstteki tabaka suyu emer suya doyar ve şişer su killi tabakaya kadar iner kil suyla iletişime geçince kayganlaşır akabinde de yer çekiminin etkisi ile üst tabaka bütünü ile kayar, parça parça gitmez. bir anda milyonlarca metreküp toprak aynı anda hareket ediyor. Tabii bu toprağın üzerinde ev varmış, orman varmış ne varsa hepsi beraber gidiyor. Doğal afet zaten.

Heyelan Türkiyede en fazla karadenizde özellikle de doğu karadenizde görülür. Heyelanı önlemek için yapılabilecek pek bişey yok.

KPSS Coğrafya Sorusu : Linyit kaçıncı jeolojik zamanda oluştu ?

KPSS Coğrafya Cevap : III. Jeolojik zamanda

KPSS Coğrafya Sorusu : Petrol kaçıncı jeolojik zamanda oluştu ?

KPSS Coğrafya Cevap : III. Jeolojik zamanda.

KPSS Coğrafya Sorusu : Türkiye sınırları içinde doğup türkiye sınırları dışında denize dökülen akarsular ?

KPSS Coğrafya Cevap : Fırat, Dicle, Çoruh, Aras ve Kura.

KPSS Coğrafya Sorusu : Dicle nereye dökülür ?

KPSS Coğrafya Cevap : Basra Körfezi.

KPSS Coğrafya Sorusu : Çoruh nereye dökülür ?

KPSS Coğrafya Cevap : Gürcistan, Batum civarında karadenize.

KPSS Coğrafya Sorusu : Aras ve Kura nereye dökülür ?

KPSS Coğrafya Cevap : Hazar Denizine. Aras ve Kura kapalı havzadır. Açık denizlere (bağlantılı denizlere) dökülenler açık havzalı, göle kapalı denizlere dökülüyorsa kapalı havzadır.

KPSS Coğrafya Sorusu : Türkiye sınırları dışında doğup Türkiye sınırları içinde denize dökülen akarsular ?

KPSS Coğrafya Cevap : Asi, Meriç.

KPSS Coğrafya Sorusu : Hangi akarsuların yataklarında taşkın görülebilme ihtimali fazladır ? (Taşkında kasıt : bir akarsu eğer daha düz bir alanda akış yapıyorsa yatağında taşkınlar olabilir. Niye ? Yatakta akım yükselince kenarlarına taşar. )

KPSS Coğrafya Cevap : Marmara ve Ege’de. Meriç’te çok oluyor. Bulgaristan da su seviyesi yükseldiğinde adamlar baraj kapaklarını açtığında edirne, ergeneyi su basar.

KPSS Coğrafya Sorusu : Doğu Anadoludaki akarsulardan yararlanma durumu çok olmaz. Sebebi ?

KPSS Coğrafya Cevap : Dar ve derin vadilerde akış yaptıkları için. Ancak baraj yapılırsa fayda sağlanabilir.

KPSS Coğrafya Sorusu : Hangi akarsu havzalarında sanayi kirliliğine rastlanır ?

KPSS Coğrafya Cevap : Sakarya da olabilir ama Çoruh’da olmaz.

Akarsularla ilgili bir diğer karşımıza gelebilecek soru şeklide, akım grafikleri. Burada dikkat edilecek husus akım hangi dönemde yükelmiştir.

Mesela,

KPSS Coğrafya Sorusu : Doğu Anadolu Bölgesindeki bir akarsuyun akımı hangi dönemde en az hangi dönemde en fazladır ?

KPSS Coğrafya Cevap : En az: Kışın (Kar yağıyor ve akarsuyu besleyemiyor, donuyor) En fazla: ilk bahar sonu yaz başı.

KPSS Coğrafya Sorusu : Akdeniz iklimi bölgesinde akarsu akımı hangi dönemde az hangi döenmde fazla ?

KPSS Coğrafya Cevap : kışın fazla yazın azdır.

KPSS Coğrafya Sorusu : Karadenizdeki bi akarsuyun akımı hangi döenmde falza hangi dönemde azdır ?

KPSS Coğrafya Cevap : her zaman fazladır. ilkbahar ve sonbaharda daha da artar.

KPSS Coğrafya Sorusu : Hangi bölgedeki akarsuların rejimleri daha düzenlidir ?

KPSS Coğrafya Cevap : karadeniz.

KPSS Coğrafya Sorusu : Karadeniz harici hangi bölgenin akarsuları istisna hariç düzenliydi ?

KPSS Coğrafya Cevap : Manavgat. Gür karstik kaynakla besleniyor.

KPSS Coğrafya Sorusu : Türkiye akarsularında niye taşımacılık yapılamaz ?

KPSS Coğrafya Cevap : 1- yatak eğimi fazla 2- rejimleri düzensiz.

Dalmaçya

Antalya ve Kaş yöresinde görülür. Kıyının önünde küçük küçük adacıkların olduğu kıyı tipidir.

Limanlı Kıyı

Doğal limaların olduğu kıyı tipidir. Sinop, İzmir de görülmektedir.

Boyuna Kıyı

Kuzeyde ve güneyda dağlar denize paralel uzanır bu yüzden Akdeniz ve Karadenizde boyuna kıyı tipi görülmektedir. Boyuna kıyı tipinde kıyıda girinti çıkıntı azdır. Kıta sahanlığı daha kısadır. Ayrıcada Falezler görülür.

Enine Kıyı

Batıda ise dağlar deniz dik uzanır bu yüzden buralarda enine kıyı tipi görülür. Enine kıyı tipinde kıyıda girinti çıkıntı fazladır. Girinti çıkıntı fazla olduğu için de Türkiyenin en uzun kıyı şeridi Egededir. Ve de doğal koy, körfez fazladır.  Şelf sahası epeyi geniştir. Yunanistanla yaşadığımız ada problemlerinin kaynağıda budur.

Kıtı Sahanlığı – Şelf Sahası

Kıyıdan itibaren 200 metre derinliği kadar olan mesafedir. Bu mesafa ülkenin karasularıdır. Hani duyuyoruz ya karasularımıza girdi, karasularımız dışında diye.

Türkiyede Görülmeyen Kıyı Tipleri

1- Fyort: buzul olan alanlarda görülür. Yüksek enlemlerde görülür.

2- Sky: buzul olan alanlarda görülür. Yüksek enlemlerde görülür.

3- Haliç: gel gitin etkili olduğu alanlaarda görülür.

4- Watt: gel gitin etkili olduğu alanlaarda görülür.

4- Mercan: Sıcak denizlerde görülür.

 Haliç

Akarsuların ağızlarında oluşan yer şekli. Haliç, gel-git olayının olduğu alanlada görülür. görülür. Gel-git diğer adı ile Medcezir, açık deniz ve okyanuslarda görülür. Türkiyedeki denizlerin hepsi birer iç denizdir bu yüzden Türkiye de gelgit olayı yoktur. Doğal olarakta Türkiye de haliç görülmez. Burada asıl vurguladığımız Türkiye’de gel git olmadığıdır.  Bunun diğer bi kanıtı da delta ovalarının varlığıdır. İstanbul’daki haliç görüntü olarak haliçtir. IV. jeolojik zaman da boğaz oluşurken eprojenik hareketlere bağlı olarak oluşmuş olan bir yer şeklidir.

Tombolo

Daha önce ada olan yerparçasının bitarafının dalga ve akıntıların getirdiği malzeme ile anakaraya bağlanması sonucu yarımada halini almasıdır. Türkiye’de tombololar; Kapıdağ Yarım adası ve Sinop İnceburun.

Lagün (Denizkulağı, Kıyı Set Gölü)

Koyların önü dalga ve akıntıların getirdiği malzeme ile kapandığı zaman deniz ile bağlantısı kesiliyor bir taraf göl diğer taraf deniz şeklinde kalıyor buna lagün, denizkulağı, kıyı set gölü diyoruz. Türkiyedeki kıyı set gölleri; Büyük Çekmece, Küçük Çekmece ve Terkos kıyı set gölüdür.

Lapya : Karstik yapı gözenekli yapıdır. Geçişgendir. Bu gözenklerden yer altına sızan yeryüzü suları o alanı yavaş yavaş eritir. Dolayısı ile arazi de yarıklar çatlaklar oluşur. bunlara Lapya diyoruz.

Dolin : Lapyalar giderek büyümesi ile çukur oluşur yüzeysel erimeye bağlı olarak bu çukura dolin diyoruz.

Uvala : Birkaç tane dolinin birleşmesi ile çukur dahada büyür bu oluşumada uvala diyoruz.

Polye : Üzerinde tarım yapılabilen karstik ovalardır. Bunları TAKKE olarak kodlayabiliyoruz. Tefenni Acıpayam Kestel Korkuteli Elmalı ve Gölhisar.

Düden (Obruk) : Su çıkan ya da su yutan anlamında kullanılır. Derin doğal kuyulardır. Mersin Silifke – Cennet Cehennem Obrukları. Konya Aksaray arasında kızören obruğu.

Körvadi : yatağında belli bir dönem su bulunduran, bir müddet sonra suun kaybolduğu alanlardır. Su yeraltına sızmaktadır. Hatta Antalyada kanalizasyona gerek yok bir çukur aç o kendi yolunu bulur derler.

Yeraltı Mağaraları : Yeraltı suyu bulunduğu yapıyı zamanla eritiyor buyuk galeriler, mağaralar oluşturuyor. Burdur, Antalya Alanya tarafında karain, insuyu, damlataş mağaraları.

Birikim : Yeraltı mağaraları içerisinde erimeye bağlı çökmeler oluşuyor: tavandan sarkara oluşanlar, sarkıt, tabandan dikilenler, dikit, ikisinin birleşimi sutun.

Traverter : Kalsiyum karbonatlı yeraltı suyu yani içerisinde kireç bulunan yeraltı suyu yeryüzüne çıktığında içindeki karbondioksit uçuyor. Karbondioksit uçunca kireç çöküyor. Denizli Pamukkale Travertenler.

Lateritler : Yıkanmış topraklardır. Sıcak ve nemli iklim bölge toprağıdır. Humus bakımında fakirdir. Türkiye de lateritlerin görüldüğü alan doğu karadenizdir. Çay tarımının yapıldığı topraklardır.

Terrarosalar : Karstik arazide kalkerli arazide görülen topraklardır. Terrarosanın Türkiye de görüldüğü alan Akdeniz’dir. Kireçli topraktır.

Kahverengi Orman Toprakları : Karadeniz, Marmara, Akdeniz, Ege bir çok bölgede görülebilen toprak çeşididir. Ilıman kuşaktadır. Yayvan yapraklı ormanları tabanında yer alır.

Podzol : Soğuk ve nemli iklim bölge toprağı olarak ifade edilir. İğne yapraklı ormanların tabanında görülmetedir. Podzol Türkiye de özellikle Batı Karadeniz de görülür.

Tundura : Yılın büyük bir kısmında donmuş olan topraktır. Kutup dairesi içinde yüksek enlemlerde görülmektedir. Türkiye de görülmez.

Çelnesyumlar :  Yarı nemli step alanlarda görülür. Humus bakımından oldukça zengin dünyanında en verimli topraklarıdır. Diğer adı kara topraklardır. Türkiye de ise Erzurum ve Kars ta görülür.

Kestane Renkli Topraklar : diğer bir ifade ile tahıl toprağı, en fazla iç anadolu ve güneydoğu anadolu da yer yer de doğu anadoluda görülür. Karasal iklim bölgelerinde görülen toprak çeşididir. Kayseriye doğru giderken görebilirsiniz.

Çöl Toprakları : Malum çöller de görülüyor. Buharlaşma fazla olduğu için tuz ve kirecin yüzeye kadar çıktığı topraklardir. Elverişsizlerdir. Türkiye de görülmez.

Taşınmış Topraklar

Taşınmış topraklar yukarıda saydığımız toprakların dış kuvvetler tarafından taşınıp başka alanlarda biriktirilmesi ile oluşan alanlardır. Erozyon gibi. Taşınmış topraklar verimli topraklardır. Çünkü toprağın taşınan kısmı hep üst kısmıdır yani tarıma elverişli kısmı. mineral bakımından da zengindir.

Alüvyonu akarsular, lösü rüzgar, moreni buzul taşır. Alüvyonlar türkiye de delta ovalarında görüyoruz.

Coğrafya Sorusu : Türkiye deki delta ovaları hangileri ?

Coğrafya Cevap : Bafra Ovası, Çukurova, Menemen, Balat, Silifke, Çarşamba Ovası. Türkiye’nin en büyük delta ovası Çukurova’dır.

Mesela, Anakaya gündüz aşırı ısınıyor ve genleşiyor, gece aşırı soğuyor ve büzülüyor bu olay sürekli devam ettiğinde önce yarılmalar, çatlamalar ve ufalanma meydana gelir. Çöllerde dikkat ederseniz her taraf kum ? Çünkü ufalanmış. Yada Konya Karapınar tarafı Türkiye’ de çöl iklimine en yakın özellikle burada görülüyor ve hakkaten de anayolun sağı da solu da tamamen kum hatta kum fırtınası bile oluyor.

2- Kimyasal Ufalanma

Taşların hem fiziksel hem de kimyasal yapılarında bir değişiklik olması durumudur. Kimyasal Ufalanmaya etki eden en önemli faktör: nem ve yağıştır. Kimyasal çözülmenin en fazla olduğu alan doğu karadenizdir. Hemen nem ve yağışın en falza olduğu yeri düşünüyoruz yani doğu karadenizi.

Fakat soru şöyle de gelebiliyor: Aşağıda verilen alanların hangisinde arazi yapısına bağlı olarak kimyasal ufalanmanın daha fazla olması beklenir. Cevap : Akdeniz.